Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Akty prawne

Przedmiot aportu do spółki w postaci ograniczonego prawa rzeczowego

III CZP 32/1991

Uchwała

z dnia 26 kwietnia 1991 r.

Sąd Najwyższy

III CZP 32/1991

Przedmiotem wkładu niepieniężnego (aportu), którym wspólnik pokrywa swój udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zgodnie z art. 163 k.h., może być także ograniczone prawo rzeczowe w postaci użytkowania.

OSNC 1992/1/7

3675

Dz.U.1934.57.502: art. 163
Dz.U.1964.16.93: art. 252; art. 254
Dz.U.2000.54.654: art. 12 ust. 1 pkt 7
Dz.U.2011.74.397: art. 12 ust. 1 pkt 7

Skład orzekający
Przewodniczący: sędzia SN A. Nalewajko (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Dąbrowski, J. Gudowski
Sentencja
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G. o wpisanie do rejestru handlowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego, przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku - IX Wydział Gospodarczy, postanowieniem z dnia 4 marca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:
"Czy wkład niepieniężny (aport) którym wspólnik pokrywa swój udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zgodnie z art. 163 k.h. może stanowić jedynie własność rzeczy w rozumieniu art. 45-49 k.c. czy także wierzytelności lub prawa (jak patenty) ewentualnie czy może on wnieść inne prawa (np. użytkowanie nieruchomości lub dzierżawę)?"
podjął następującą uchwałę:
Przedmiotem wkładu niepieniężnego (aportu), którym wspólnik pokrywa swój udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zgodnie z art. 163 k.h., może być także ograniczone prawo rzeczowe w postaci użytkowania.
Uzasadnienie faktyczne
We wniosku z dnia 3 grudnia 1990 r. Zarząd Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (...) w G. domagał się wpisania spółki do rejestru handlowego.
Do wniosku dołączone zostały: akt notarialny z dnia 29 listopada 1990 r. sporządzony w Kancelarii Notarialnej Nr 24 w Warszawie Rep. (...), zezwolenie nr (...) z dnia 22 listopada 1990 r. Prezesa Agencji d/s Inwestycji Zagranicznych oraz oświadczenie Zarządu Spółki z dnia 3 grudnia 1990 r. W § 8 pkt. 3 i 4 aktu notarialnego dotyczącego zawarcia umowy spółki stwierdzono, że przedmiotem wkładów niepieniężnych wnoszonych przez Rogera Ż. oraz przez Danielę Ż. są ustanowione bezczynszowo na okres 5 lat na rzecz spółki ograniczone prawa rzeczowe: użytkowania na przysługujących Rogerowi Ż. w 5/8 częściach zaś Danieli Ż. w 3/8 częściach do dnia 20 kwietnia 2082 r., prawo użytkowania wieczystego gruntu działki nr 505/11 o obszarze 764 m 2 położonej w G. ul. Chwarzeńska 170 E oraz prawo własności stanowiących odrębne od gruntu nieruchomości budynków znajdujących się na tej działce, składających się z hal fabrycznych i pomieszczeń socjalnych.
Postanowieniem z dnia 14 grudnia 1990 r. Sąd Rejonowy - Sąd Gospodarczy zobowiązał Zarząd Spółki pod rygorem odmowy wpisu do uzupełnienia wniosku przez przedłożenie zmiany § 8 pkt. 3 i 4 umowy spółki w części dotyczącej przedmiotu wkładów niepieniężnych, albowiem "zgodnie z aktualnie podanymi wyjaśnieniami Ministerstwa Sprawiedliwości prawa obligatoryjne jak np. użyczenie, najem nie mogą być przedmiotem aportu w zamian za udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością".
Po odmowie Zarządu Spółki wykonania powyższego zarządzenia Sąd Rejonowy ponownie postanowieniem z dnia 4 stycznia 1990 r. zobowiązał Zarząd do uzupełnienia wniosku przez przedłożenie zmiany § 8 pkt. 3, 4 umowy Spółki w części dotyczącej przedmiotu wkładów niepieniężnych - pod rygorem odmowy wpisu "albowiem wkładem niepieniężnym może być prawo rzeczowe ograniczone już istniejące, nie zaś prawo, którego powstanie jest uzależnione od skuteczności umowy Spółki, nie może być również prawo wyłączone z obrotu". W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Rejonowy dodatkowo podniósł, że prawo użytkowania jako prawo niezbywalne, ściśle związane z osobą użytkownika, a zatem wyłączone z obrotu nie może być aportem oraz, że w dacie zawarcia umowy spółki, spółka nie miała osobowości prawnej, nie istniał zatem podmiot, na rzecz którego ma zostać ustanowione użytkowanie.
Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez Zarząd Spółki.
Przy rozpoznawaniu tego zażalenia Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. w związku z art. 397 § 2 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sformułowane w sentencji uchwały.
Uzasadnienie prawne
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Na wstępie stwierdzić trzeba, że przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne w znacznej swej części wykracza poza ramy uprawnienia wynikającego z art. 391 § 1 k.p.c. Przepis ten upoważnia sąd wojewódzki do przedstawienia do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu jako budzącego poważne wątpliwości zagadnienia prawnego powstałego przy rozpoznawaniu rewizji. Ma on zastosowanie również do postępowania zażaleniowego i zagadnienia, z którym jest związane zażalenie (art. 387 § 2 k.p.c.).
W sprawie niniejszej Sąd Wojewódzki rozpoznawał zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego, którym Sąd ten zobowiązał Zarząd Spółki "do uzupełnienia wniosku przez przedłożenie zmiany § 8 pkt. 3, 4 umowy spółki w części dotyczącej przedmiotu wkładów niepieniężnych, albowiem wkładem niepieniężnym może być prawo rzeczowe ograniczone już istniejące, nie zaś prawo, którego powstanie jest uzależnione od skuteczności umowy spółki, nie może być również prawo wyłączone". Wobec takiej treści postanowienia Sądu I instancji i § 8 pkt. 3, 4 umowy spółki oraz zarzutów zażalenia jedynym zagadnieniem prawnym, jakie powstało przy rozpoznaniu zażalenia była kwestia, czy wkładem niepieniężnym (aportem), którym wspólnik pokrywa swój udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zgodnie z art. 163 k.h. może być ograniczone prawo rzeczowe - użytkowanie.
Z tego względu Sąd Najwyższy, mając na uwadze normę art. 391 § 1 k.p.c. ograniczył swoje rozstrzygnięcie do tego tylko zagadnienia prawnego.
Udzielając na postawione pytanie odpowiedzi pozytywnej, Sąd Najwyższy miał na względzie, co następuje.
Jak trafnie zauważył w swym postanowieniu Sąd Wojewódzki przepis art. 163 k.h. nie zawiera definicji wkładów niepieniężnych (aportów), którymi wspólnik może pokryć swoje udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Jedynie użycie określenia "wkłady niepieniężne", a nie "wkłady rzeczowe" w przeciwstawieniu do wkładów pieniężnych mogłoby wskazywać na to, że intencją ustawodawcy było dopuszczenie do tego, aby aporty obejmowały nie tylko rzeczy ale również inne prawa majątkowe. W tym też kierunku poszła wykładnia art. 163 k.h. zawarta w przedwojennych komentarzach do kodeksu handlowego. Przyjmuje się w nich, że wkładem niepieniężnym mogą być nieruchomości i ruchomości, a także wierzytelności lub prawa majątkowe jak patenty i rzecz zbiorowa jak przedsiębiorstwo (...). Dopuszczając, aby przedmiot aportu mogły stanowić wszelkie przedmioty majątkowe (rzeczy i prawa) stawia się jednak warunek, aby były one zbywalne i mogły jako aktywa wejść do bilansu spółki i dlatego wyklucza się aport na prawach czysto osobistych, natomiast dopuszcza się wniesienie tytułem aportu tylko prawa użytkowania, nawet prawa do najmu i do dzierżawy (...). Taka wykładnia pojęcia wkładu niepieniężnego (aportu) w rozumieniu art. 163 k.h. zawarta w przedwojennych komentarzach nie może być decydująca dla wykładni dokonywanej aktualnie, a to z uwagi na zmienione stosunki gospodarcze, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki. Nie może jej także przesądzić stanowisko zajmowane w obecnych opracowaniach o charakterze praktycznym, że wkładem niepieniężnym może być w zasadzie wszystko, co przedstawia jakąkolwiek wartość majątkową, a nie jest środkiem zapłaty (...).
Rozstrzygnięcie zatem, czy określone prawo majątkowe - nie stanowiące prawa własności rzeczy ruchomej czy nieruchomej - może być przedmiotem wkładu niepieniężnego w rozumieniu art. 163 k.h., wymaga analizy tego prawa przy uwzględnieniu charakteru spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.
Udzielając pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie w odniesieniu do użytkowania jako ograniczonego prawa rzeczowego, Sąd Najwyższy miał na uwadze, że prawo to - tak jak i wszystkie inne ograniczone prawa rzeczowe - jest skuteczne erga omnes i korzysta z pełnej ochrony rzeczowej petytoryjnej (art. 251 k.c.) jak i posesoryjnej (art. 342 i nast. k.c.). Zgodnie z art. 252 k.c. użytkowanie uprawnia do używania rzeczy, a więc daje użytkownikowi prawo faktycznego władania rzeczą w zakresie, jaki odpowiada treści użytkowania, a także uprawnia użytkownika do pobierania pożytków, jakie rzecz przynosi - zarówno naturalnych jak i cywilnych, chyba że zakres użytkowania zostanie umownie ograniczony. Te cechy użytkowania jako jednej z kategorii praw rzeczowych ograniczonych powodują, że może ono spełnić istotną funkcję w stosunkach gospodarczych, a w szczególności służyć celom produkcyjnym. Przemawia to za przyjęciem, że użytkowanie jako ograniczone prawo rzeczowe może stanowić aport, którym wspólnik pokrywa swój udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 163 k.h. Nie stanowi przeszkody do tego niezbywalność prawa użytkowania, wynikająca z art. 254 k.c.
W sytuacji, gdy wspólnik ma ustanowić prawo użytkowania na rzecz spółki - a taka sytuacja ma miejsce w sprawie niniejszej - problem zbycia prawa użytkowania przy wniesieniu aportu w ogóle nie powstaje. Inaczej przedstawiałaby się jednak sprawa w wypadku, gdyby na pokrycie udziału miało być wniesione służące już wspólnikowi prawo użytkowania rzeczy czy prawa. Jednakże w doktrynie przyjmuje się, że jakkolwiek prawo użytkowania jest niezbywalne, uprawnienie do wykonywania tego prawa może być przeniesione na osoby trzecie, użytkownik bowiem ma prawo nie tylko sam osobiście używać rzecz i pobierać jej pożytki, ale może to czynić także przez osoby trzecie (...). Niezbywalność prawa nie przesądza bowiem kwestii, czy uprawniony może je wykonywać tylko sam osobiście, czy za pośrednictwem innej osoby. Ustanowienie przez wspólnika na rzecz spółki prawa użytkowania, czy też przeniesienie tego prawa może nastąpić dopiero po zarejestrowaniu spółki, z tym bowiem momentem spółka nabywa osobowość prawną (art. 171 § 1 k.h.). Ten jednak fakt jest bez znaczenia dla oceny, czy prawo to może stanowić przedmiot aportu. Taka bowiem sytuacja przewidziana jest w art. 167 § 1 k.h., który przewiduje, że do zgłoszenia spółki z ograniczoną odpowiedzialnością należy dołączyć między innymi oświadczenie wszystkich członków zarządu, że przejście wkładów niepieniężnych na spółkę z chwilą jej zarejestrowania jest zapewnione. Użyte w tym przepisie określenie "przejście" musi być rozumiane szeroko i mieści się w nim zarówno przeniesienie na spółkę prawa już istniejącego jak i ustanowienie prawa, które ma dopiero spółce służyć.
Nie można także przypisać istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego podniesionym w postanowieniu Sądu Wojewódzkiego kwestiom dotyczącym sposobu likwidacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz odpowiedzialności wspólników za długi tej spółki. W art. 271 § 1 k.h. przewidziane jest między innymi w ramach likwidacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością spieniężenie jej majątku, ale pojęcie tego majątku nie pokrywa się z pojęciem kapitału zakładowego ani nawet funduszu zakładowego, który w chwili likwidacji może już nie istnieć. Z uwagi na odmienność tych pojęć nie można również przywiązywać wagi do tego, że zgodnie z art. 159 § 3 kodeksu handlowego wspólnicy w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nie odpowiadają osobiście za zobowiązania spółki. Sąd Wojewódzki podnosząc w swym postanowieniu, że w tych warunkach "kapitał zakładowy powinien stanowić własność spółki, aby jej odpowiedzialność była realna" wydaje się traktować tenże kapitał jako wyodrębniony fundusz, gwarantujący wierzycielom wypłacalność spółki. Stanowisko to nie jest trafne, skoro bowiem w art. 247 pkt. 1 k.h. nakazuje się, aby przy sporządzeniu bilansu spółki kapitał zakładowy był umieszczany jako pozycja w pasywach spółki, traktuje się go jako abstrakcyjny zapis w księgowości. Aktywem w majątku spółki jest natomiast fundusz udziałowy, czyli same wkłady wspólników, stanowiące część majątku spółki. Ochrona tego funduszu jest przewidziana w art. 163 § 2, 177 § 3, 176 § 1, 185, 190 i 192 k.h. Jednakże także fundusz wkładowy, choć chroniony w pewnym zakresie nie stanowi gwarancji określonego stanu majątkowego spółki (...).
Mając powyższe względy na uwadze, Sąd Najwyższy uznał, że także ograniczona do mienia spółki odpowiedzialność wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zobowiązania spółki, wynikająca z art. 159 § 3 k.h. nie może prowadzić do oceny jako niedopuszczalnego wniesienia jako aportu w rozumieniu art. 165 k.h. ograniczonego prawa rzeczowego użytkowania.
Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.