Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Aktualności

Artykuł Narodowy Instytut Technologiczny – nowe perspektywy dla komercjalizacji

Narodowy Instytut Technologiczny – nowe perspektywy dla komercjalizacji

Projekt ustawy o Narodowym Instytucie Technologicznym (dalej NIT), który ma zastąpić znaczną część instytutów badawczych, jest w obecnej chwili w trakcie opiniowania.  Zgodnie z tą wersją projektu bazą dla utworzenia NIT będzie majątek i zasoby 35 ze 114 działających instytutów badawczych. Docelowo planuje się jednak, że dotację statutową  otrzymywać będą jedynie instytuty zrzeszone w NIT, a pozostałe instytucje będą włączone do innych jednostek lub w inny sposób przekształcone przed nadzorujące je ministerstwa.

Celem ustawy o NIT jest stworzenie zintegrowanej organizacji o charakterze macierzowym. Będzie to struktura dysponująca znaczną autonomią w zakresie realizacji badań, koordynowanych przez centralny ośrodek planowania, realizujących przyjętą przez Radę Ministrów Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 r.) – zwłaszcza w zakresie badań o charakterze interdyscyplinarnym.

Zgodnie z uzasadnieniem projektu ustawy przedstawionym przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW) powodami utworzenia NIT są przede wszystkim: dążenie do optymalizacji zasobów i możliwość synergii związanej z osiągnięciem efektu skali działalności badawczej związanej przede wszystkim z projektami międzynarodowymi (zwłaszcza udziałem w programach Unii Europejskiej), możliwość stworzenia silnej grupy zakupowej zdolnej do generowania oszczędności, usprawnienie komunikacji z rynkiem, polepszenie zarządzania własnością intelektualną oraz komercjalizacją wytwarzanych dóbr intelektualnych. MNiSW wskazuje również na wyczerpanie dotychczasowej formuły funkcjonowania instytutów badawczych, skutkującej rozproszeniem i brakiem koordynacji agend badawczych oraz inwestycji poszczególnych jednostek,  stosunkowo niewielką ilością uzyskiwanych patentów oraz niewielkim wzrost przychodów ze sprzedaży usług B+R od 2010 roku.

Punktem odniesienia dla utworzenia NIT w Polsce są zwłaszcza doświadczenia Fraunhofer-Gesellschaft zur Förderung der angewandten Forschung e.V., czyli Towarzystwo Fraunhofera w Niemczech, które jest największą w Europie organizacją skupiającą instytucje zajmujące się badaniami stosowanymi i skupia 66 instytutów. Warto podkreślić, że Towarzystwo Fraunhofera wypracowało konkretne obszary specjalizacji tj.: techniki informatyczne i telekomunikacyjne, mikroelektronika, techniki produkcyjne, energetyka, transport, inżynieria środowiska i technologie materiałowe. Specjalizacje w badaniach stosowanych można dostrzec również w innych, podobnych strukturach tj. holenderska organizacja badań stosowanych (TNO), w ramach której realizuje się projekty tematyczne wokół zdefiniowanych kluczowych wyzwań w ramach dwóch kluczowych obszarów wiedzy tj. nauki techniczne oraz nauki o ziemi, życiu i społeczeństwie.

W projekcie ustawy o NIT przewidziano utworzenie tzw. centrów kompetencji, które docelowo powinny być określone w statucie NIT. To rozwiązanie może jednak budzić wątpliwości związane z dużą różnorodnością obszarów badawczych instytutów, wśród których dominują nauki ścisłe i inżynierskie (58%) – tu relacja jest podobna do Towarzystwa Fraunhofera, dalej nauki o życiu (34%), a najmniej jednostek specjalizuje się w naukach humanistycznych (8%). Ta różnorodność i brak (póki co) założeń statutu NIT rodzi pytanie o zakres merytoryczny działania tak dużej sieci jaką będzie docelowo NIT. Na pewno punktem odniesienia będą tutaj strategiczne cele rozwoju polskiej gospodarki oraz krajowe i regionalne inteligentne specjalizacje.

Lektura opublikowanego projektu ustawy o NIT upoważnia do wyrażenia obawy, że przyjęte w projekcie ustawy regulacje spowodują w przyszłości ograniczenie możliwości realizacji założonych celów: aktywizacji  współpracy z gospodarką oraz zwiększenia przychodów z usług rynkowych i komercjalizacji wyników prowadzonych prac B+R.

Powyższe obawy wynikają m.in. z  bardzo wąsko zdefiniowanego katalogu zadań NIT.

Na przykład w projektowanym art. 2 ust.2 pkt 4 przewiduje się, że NIT może produkować unikalną aparaturę badawczą, ale tylko na potrzeby przemysłu i krajowych lub zagranicznych dużych infrastruktur badawczych. Powyższe sformułowanie wyklucza możliwość produkcji specjalistycznej aparatury dla uczelni i krajowych i zagranicznych jednostek badawczych nie wchodzących w skład dużych infrastruktur badawczych.

Podobnie zapisy dotyczące opracowywania prototypów rozwiązań technologicznych (art. 2 ust.2 pkt 6) wskazują, że autorzy projektu kładą nacisk na innowacje produktowe, podczas gdy w NIT mogą i powinny powstawać również innowacje organizacyjne, procesowe czy marketingowe.

Aktywność NIT mogą również blokować w przyszłości zapisy zawarte w art. 3 projektu ustawy. Przepis ten ogranicza działalność gospodarczą NIT do świadczenia usług. Gdyby przepis ten brać dosłownie, to NIT nie będzie mógł prowadzić działalności gospodarczej polegającej na dostawach lub robotach. Należałoby przy tym postawić dodatkowe pytanie – jak się ma użyte w tym przepisie sformułowanie „świadczenie usług” do pojęć „usługa”, „dostawa” albo „robota” użytych w innych aktach normatywnych, np. w ustawie z dnia 29 stycznia 2004 roku Prawo zamówień publicznych. Pytanie to jest o tyle ważne, że znaczna część jednostek naukowych i badawczych w Polsce to podmioty zobligowane do stosowania przepisów o zamówieniach publicznych.

Wątpliwości budzić może również użycie w projektowanym art. 3 ustawy sformułowania, że działalność gospodarcza może być wykonywana wyłącznie na rzecz podmiotów „spoza sektora finansów publicznych”. Taki zapis może np. wykluczyć współpracę gospodarczą pomiędzy NIT a uczelnią czy jednostką naukową PAN - zakup przez NIT niezbędnych licencji lub wspólne wykonanie specjalistycznej aparatury np. na rzecz podmiotu zagranicznego. Zapis ten stawia również pod znakiem zapytania możliwość tworzenia przez NIT i uczelnie publiczne wspólnych spółek w oparciu o art. 7 ustawy z dnia 27 lipca 2005 roku Prawo o szkolnictwie wyższym. Celem takich spółek jest bowiem właśnie prowadzenie działalności gospodarczej.

Wydaje się również, że autorzy projektu ustawy, formułując katalog zadań NIT nie wzięli pod uwagę, że istniejące obecnie instytuty badawcze, na bazie których NIT ma być utworzony, prowadzą bardzo różnorodną działalność a także są podmiotem różnorodnych krajowych i międzynarodowych relacji m.in. wynikających z zawartych umów projektowych oraz o dofinansowanie projektów. Skoro NIT ma być następcą prawnym instytutów, to i zakres jego działalności, przynajmniej w jakimś okresie przejściowym, musi odzwierciedlać różnorodność przejmowanych zdarzeń i relacji.

Projekt ustawy zawiera również zapis (art. 33) przewidujący konieczność uzyskania zgody Ministra Nauki na gospodarowanie aktywami trwałymi o wartości większej niż 5 mln zł. Do określenia wartości rynkowej składników aktywów trwałych oddanych do korzystania innym podmiotom na podstawie umów stosuje się przepis art. 38 ust. 3 ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zasadach zarządzania mieniem państwowym (Dz. U. poz. 2259 oraz z 2017 r. poz. 624). Wydaje się, że ze względu na spójność zasad obowiązujących wszystkie pozostałe jednostki publiczne (uczelnie i instytuty PAN) zasadnym jest wprowadzenie zwolnienia z wymogu uzyskania takiej zgody czynności związanych z komercjalizacją dóbr intelektualnych. Bardzo ważne jest przy tym jednoznaczne określenie zakresu tego zwolnienia, tak, aby nie budziło ono wątpliwości (por. http://bridge.gov.pl/aktualnosc/pokaz/notyfikacje-i-pozwolenia-na-czynnosci-zwiazane-z-komercjalizacja-wynikow-badan-na-uczelniach-w-instytutach-badawczych-i-w-instytutach-pan-w-2017-roku/)

Tworzenie NIT na bazie kilkudziesięciu niezależnych podmiotów to ogromne przedsięwzięcie. Wymaga dokładnego sformułowania wszystkich przepisów przejściowych i dostosowujących, tak by jednoznacznie wynikało z nich w jaki sposób NIT (jako następca prawny) wejdzie nie tylko w prawa ale bardzo różnie pojęte „uprawnienia” dotychczasowych instytutów badawczych, dotyczy to np. zachowania posiadanych uprawnień przez akredytowane laboratoria, efektywnej kontynuacji realizowanych badań i prac, a zwłaszcza kontynuacji międzynarodowych projektów badawczych, których uczestnikami były instytuty badawcze, przejęcia praw i obowiązków wynikających z zawartych umów (i to nie tylko krajowych, ale przede wszystkim międzynarodowych) o dofinansowanie badań naukowych i prac rozwojowych, utrzymania uprawnień z dotychczas zawartych umów o korzystanie z praw autorskich czy praw własności przemysłowej (np. umów licencyjnych, o korzystanie z patentu lub wzoru użytkowego) czy wreszcie wstąpienia – w miejsce instytutów – w prawa i obowiązki członka krajowych i międzynarodowych konsorcjów realizujących różne projekty.

Narodowy Instytut Technologiczny ma rozpocząć swoją działalność w 2018 roku. Jest zatem jeszcze czas, aby wyjaśnić wszystkie wątpliwości i dopracować projekt ustawy tak, aby stworzyć efektywne podstawy do rozwoju sieci jednostek wspierających tworzenie i wdrażanie innowacji.

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny i niewiążący - nie stanowi ono porady, opinii ani wyjaśnienia z zakresu doradztwa prawnego czy biznesowego. Przed podjęciem jakichkolwiek decyzji lub działań, konieczna jest każdorazowa indywidualna analiza stanu faktycznego i niezbędna analiza wszystkich uwarunkowań. Autorzy nie ponoszą jakiejkolwiek odpowiedzialności za działania podmiotów podjęte na podstawie niniejszego opracowania.

Piotr Gabriel – radca prawny, stały konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., koordynator zespołu radców prawnych Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, specjalista w zakresie prawa autorskiego, prawa zamówień publicznych, prawa finansów publicznych, autor wielu regulacji wewnętrznych z zakresu zarządzania własnością intelektualną stosowanych w jednostkach badawczych,  praktyk z wieloletnim doświadczeniem.

Zbigniew Krzewiński – doktor nauk ekonomicznych, główny konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., ekspert Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, doradca w szeregu projektach z zakresu komercjalizacji i wdrożeń nowych technologii, specjalista w zakresie projektowania regulacji i rozwiązań związanych z zarządzaniem własnością intelektualną na uczelniach.

CoWinners Sp. z o.o. specjalistyczna firma doradcza zajmująca się konsultingiem komercjalizacji wyników badań oraz procedur i procesów z tym związanych.

Przeczytaj również

Tagi:

Treść jest dostępna dla zalogowanych użytkowników.
 
 
 
Nie posiadasz jeszcze konta?
Kliknij tu, aby się zarejestrować
 
Nie pamiętasz hasła?
Kliknij, aby ustanowić nowe hasło

Ważne wydarzenia i terminy

 

Aktualności

Modele opłat licencyjnych

Bardzo dużym problemem w praktyce komercjalizacji może być jednak właściwy dobór opłat licencyjnych tak, aby zaproponowany model...

więcej
Modele umów konsorcjum w komercjalizacji wyników badań

Opierając się na praktyce opracowano trzy modelowe rozwiązania dla współpracy w ramach projektowanego konsorcjum.

więcej

Publikacje dla praktyków

thumbImage
Polityka rachunkowości w ramach komercjalizacji B+R
Egzemplarz bezpłatny