Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Aktualności

Artykuł Niezbędne notyfikacje i pozwolenia na dokonywanie czynności z zakresu komercjalizacji wyników badań i aktywacja w bilansie wytworzonych wartości niematerialnych i prawnych

Niezbędne notyfikacje i pozwolenia na dokonywanie czynności z zakresu komercjalizacji wyników badań i aktywacja w bilansie wytworzonych wartości niematerialnych i prawnych

Zarówno ustawa z 4 listopada 2016 roku o zmianie niektórych ustaw określających warunki prowadzenia działalności innowacyjnej (Dz.U. 2016 poz. 1933 – dalej zwana małą ustawą o innowacyjności) jak i ustawa z 25 września 2015 roku o zmianie niektórych ustaw w związku ze wspieraniem innowacyjności (Dz. U. z 2015 r. poz. 1767, z 2016 r. poz. 1311 – dalej zwana ustawą wspierającą innowacyjność) doprecyzowują niektóre wymogi formalne związane z wykonywaniem przez instytuty badawcze, jednostki Polskiej Akademii Nauk i szkoły wyższe czynności związanych z komercjalizacją wyników badań, zmieniając uregulowania zawarte w ustawie z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2012 poz. 572, z późn. zm. – dalej PoSW), w ustawie z 30 kwietnia 2010 roku o instytutach badawczych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1095 – dalej ustawa o instytutach badawczych) oraz w ustawie z 30 kwietnia 2010 roku o Polskiej Akademii Nauk (DZ. U. z 2015 r. poz. 1082 i 1268 – dalej ustawa o PAN). Mimo pewnych ograniczeń zdefiniowanych w ustawie z 29 sierpnia 2009 roku o finansach publicznych (Dz.U. 2009 Nr 157 poz. 1240) wymienione przepisy wyznaczają ramy formalne komercjalizacji.

Zarówno mała ustawa o innowacyjności jak i ustawa wspierająca innowacyjność wyraźnie wskazują na to, iż w przypadku uczelni publicznych (art. 86 ba ustawy PoSW), instytutów badawczych (at. 17 ust. 1 ustawy o instytutach badawczych) oraz instytutów PAN (art. 54 ust. 2 ustawy o PAN) czynności w zakresie komercjalizacji wyników badań i prac rozwojowych wyłączone są spod przepisów ustawy z 8 sierpnia 1996 roku o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. z 2016 r. poz. 154 i 888 – dalej ustawa o uprawnieniach SP), a zwłaszcza jej art. 5a-5c związanych z wyrażeniem zgody ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa na rozporządzanie składnikami aktywów trwałych. Oznacza to, że wykonywanie czynności w zakresie komercjalizacji wyników badań i prac rozwojowych przez instytuty badawcze, instytuty Polskiej Akademii Nauk oraz publiczne szkoły wyższe nie wymaga zgody ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa. W przypadku uczelni publicznych w małej ustawie o innowacyjności ustawodawca doprecyzował dodatkowo kwestię dokonywania czynności w zakresie komercjalizacji pośredniej związanych z wniesieniem wkładu do spółki celowej, uchylając poprzedni przepis, który był w tym zakresie mniej precyzyjny.

Pojęcie komercjalizacji zdefiniowano m.in. w ustawie PoSW (art. 2 ust. 1 pkt 35 i 36). Od czynności z zakresu komercjalizacji należy odróżnić odpłatne udostępnianie infrastruktury badawczej do korzystania przez osoby trzecie. Odrębne przepisy dają państwowym jednostkom badawczym możliwość odpłatnego udostępniania infrastruktury (w tym badawczej) bez zgody Ministra Skarbu Państwa na krótkie okresy (do 90 dni) poprzez zawarcie odpłatnych umów najmu, dzierżawy lub innych umów o podobnym charakterze – ułatwienie to dotyczy również takiej infrastruktury, która stanowi aktywa trwałe danej jednostki i której wartość przekracza równowartość w złotych kwoty 250 000 euro (zmiana wprowadzona w ustawie o uprawnieniach SP przez art. 3 małej ustawy o innowacyjności).  

Należy jednak pamiętać o tym, że korzystanie z infrastruktury badawczej powinno odbywać się w oparciu o: w przypadku uczelni publicznych - odpowiedni regulamin korzystania z infrastruktury badawczej (art. 86d pkt 2 ustawy PoSW), w przypadku Instytutu PAN - zasady korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych zdefiniowane w regulaminie zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych (art. 94a pkt 5 ustawy o PAN) zaś w przypadku instytutu badawczego - zasady korzystania z majątku instytutu wykorzystywanego do komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz świadczenia usług naukowo-badawczych zdefiniowane w regulaminie zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych (art. 24 1a pkt 5 ustawy o instytutach badawczych).

Należy mieć także na uwadze, że w niektórych przypadkach czynności w zakresie komercjalizacji choć nie będą wymagały  zgody ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa, to jednak będą wymagały dodatkowych zabiegów niezbędnych dla ich skutecznego dokonania.

W przypadku instytutu badawczego (zgodnie z art. 17 ust. 3 ustawy o instytutach badawczych) wymagane jest zgłoszenie ministrowi nadzorującemu zamiaru dokonania czynności prawnej, mającej za przedmiot mienie zaliczone zgodnie z przepisami o rachunkowości do aktywów trwałych o wartości rynkowej wyższej niż równowartość w złotych 134 000 euro (do 2016 roku 20 000 euro), obliczonej na podstawie średniego kursu ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski według stanu z dnia ogłoszenia, polegającej na:

1. wniesieniu tego mienia do spółki lub fundacji;

2. dokonaniu darowizny;

3. nieodpłatnym oddaniu do używania innym podmiotom w drodze umów prawa cywilnego.

Minister nadzorujący może w terminie 30 dni od otrzymania takiego zgłoszenia nie wyrazić zgody na dokonanie takiej czynności.

Przykładem takiej regulacji wyjątkowej, której zakres zastosowania krzyżuje się z przepisami dotyczącymi komercjalizacji (zgodnie z art. 17 ust. 5 ustawy o instytutach badawczych) jest również tworzenie przez instytut badawczy spółek kapitałowych i obejmowanie lub nabywanie akcji i udziałów w takich spółkach oraz osiąganie przychodów z tego tytułu. Nie jest tu wprawdzie wymagana zgoda ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa, ale wymagana jest zgoda ministra nadzorującego dany instytut. Czynności prawne wykonane z naruszeniem tych przepisów są nieważne (zgodnie z art. 17 ust. 8 ustawy o instytutach badawczych).

W przypadku instytutów PAN z kolei (zgodnie z art. 54 ust. 4 ustawy o PAN) zgody Prezesa Akademii wymaga czynność prawna mająca za przedmiot mienie będące własnością instytutu, zaliczone zgodnie z przepisami o rachunkowości do aktywów trwałych o wartości rynkowej wyższej niż równowartość w złotych kwoty 134 000 euro (do 2016 roku 20 000 euro) obliczonej na podstawie średniego kursu ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski według stanu z pierwszego dnia miesiąca, w którym  rozporządzenie ma by dokonane, polegające na:

1. zbyciu, wydzierżawieniu, wynajmie, przeniesieniu mienia;

2. wniesieniu tego mienia do spółki lub fundacji;

3. dokonaniu darowizny;

4. nieodpłatnym oddaniu do użytkowania innym podmiotom w drodze umowy cywilnoprawnej.

Instytuty PAN (art. 83 ust. 1 ustawy o PAN) mogą tworzyć spółki, obejmować lub nabywać i posiadać udziały oraz akcje spółek handlowych – każda z tych czynności wymaga uprzedniego zgłoszenia ministrowi właściwemu do spraw nauki. Minister właściwy do spraw nauki w terminie 30 dni od dnia doręczenia może sprzeciwić się (w drodze decyzji administracyjnej) takiej czynności. Czynności dokonane bez takiej zgody nie mogą być skutecznie dokonane, a w przypadku ich dokonania będą  uznane za nieważne.

W przypadku komercjalizacji dóbr intelektualnych warto uświadomić sobie, że zaliczenie ich do wartości niematerialnych i prawnych, które stanowią aktywa trwałe w rozumieniu ustawy o rachunkowości nie jest oczywiste i wymaga każdorazowo indywidualnego podejścia. W praktyce może się często okazać, że opisane wyżej procedury nie muszą być stosowane, ponieważ dane dobro nie stanowi aktywa trwałego.

Z punktu widzenia ustawy o rachunkowości ponoszone przez jednostkę badawczą koszty badawczo-rozwojowe mogą być w zależności od przyjętych reguł sprawozdawczych określonych w indywidualnie przyjętej polityce rachunkowości, po spełnieniu określonych kryteriów, wykazywane w różnych miejscach bilansu lub rachunku zysków i strat.

W przypadku bilansu koszty te mogą być elementem aktywów (majątku), o ile spełniają kryteria uznania ich za aktywa, co ma miejsce w przypadku zasobów majątkowych kontrolowanych przez jednostkę, o wiarygodnie określonej wartości, powstałych w wyniku przeszłych zdarzeń, które spowodują w przyszłości wpływ do jednostki korzyści ekonomicznych.

Możliwość kontrolowania (prawo jednostki badawczej do czerpania korzyści ekonomicznych z tytułu użytkowania składnika majątkowego albo zdolność do ograniczenia tego prawa innym podmiotom, jak również ponoszenie ryzyka wynikającego z tego prawa) danego składnika aktywów powinna być rozpatrywana w wymiarze rzeczywistym, a nie w sensie prawnym, w rachunkowości bowiem decydujące znaczenie ma treść ekonomiczna, a nie formalna. Oznacza to, iż nie jest warunkiem koniecznym sprawowania kontroli legitymowanie się prawem własności danego składnika majątkowego.

Drugim warunkiem koniecznym uznania zasobu za aktywa jest możliwość wiarygodnego (tj. obiektywnego i sprawdzalnego) określenia wartości danego składnika. Wartość ta musi być mierzalna w przyjętej walucie funkcjonalnej.

Kolejnym warunkiem zawartym w definicji aktywów jest wymóg, aby były one rezultatem przeszłych zdarzeń, czyli zostały nabyte lub wytworzone w przeszłości.

Ponadto aktywa mogą być rozpoznane, jeśli istnieje prawdopodobieństwo wpływu do jednostki szeroko rozumianych korzyści ekonomicznych z ich wykorzystania (np. sprzedaż, wynajem, licencjonowanie, obniżka kosztów prowadzonej działalności, wymiana na inny składnik aktywów lub wykorzystanie jako źródło uregulowania zobowiązań). 

W przypadku, gdy ponoszone przez jednostkę badawczą nakłady nie spełniają warunków uznania ich za aktywa winny one obciążyć bieżące koszty prowadzonej działalności i tym samym wpłynąć na wynik netto danego okresu sprawozdawczego. W tym przypadku nie następuje ich aktywowanie sensu largo, czyli zostają one niejako skonsumowane na bieżąco, obniżają wynik finansowy Jednostki. Sytuacja taka powoduje, iż późniejsze wykorzystanie efektów tych nakładów nie będzie się wiązało z identyfikacją dodatkowych kosztów z tego tytułu. Koszty bowiem obciążyły już wynik na moment ich poniesienia. Ewentualne przychody z wykorzystania efektów prac w przyszłości wpłyną pozytywnie na wynik finansowy, co może prowadzić do jego zniekształcenia na skutek zaburzenia współmierności przychodów i kosztów w okresach sprawozdawczych. Kluczowe znaczenie ma jednak w tym przypadku nadrzędna zasada rachunkowości – zasada ostrożności (ostrożnej wyceny), która nie pozwala na aktywowanie nakładów, co do których nie są pewne przyszłe korzyści ekonomiczne ich wykorzystania.

Jeżeli obok spełnienia innych kryteriów jakościowych charakteryzujących aktywa, oczekiwanie co do osiągnięcia przez jednostkę naukową przyszłych korzyści ekonomicznych z wykorzystania ponoszonych nakładów ma charakter uzasadniony, to nakłady na prace badawcze oraz rozwojowe mogą być aktywowane, stanowiąc element majątku Jednostki. W takim przypadku możliwe jest wykazywanie skumulowanych nakładów jako:

a) wartości niematerialne i prawne (jedynie zakończone sukcesem prace rozwojowe przeznaczone do wykorzystania przez Jednostkę lub licencjonowania, co nie wyklucza ich późniejszej sprzedaży),

b) zapasy (nakłady na prace badawcze albo rozwojowe, które z założenia mają być przedmiotem sprzedaży, w zależności od etapu ich prowadzenia będą stanowiły Produkcję w toku lub Wyrób gotowy),

c) rozliczenia międzyokresowe czynne (w okresie prowadzenia prac rozwojowych, do czasu ich zakończenia, o ile uzasadnione jest, iż zakończą się one sukcesem, czyli będą mogły być aktywowane sensu stricte – wykazane jako wartości niematerialne i prawne).

Niezależnie od sposobu wykazania ponoszonych nakładów na badania lub rozwój -  aktywowanie sensu largo lub sensu stricte albo rozliczenie ich w ciężar bieżącego wyniku finansowego, jednostka badawcza ma prawo wykorzystania efektów prowadzonych prac do celów komercyjnych, mogą one bowiem na określonym poziomie realizacji posiadać, często znaczną, wartość rynkową. O ile więc możliwe jest zabezpieczenie prawne interesów jednostki badawczej w zakresie ochrony i transferu zdobytej w wyniku przeprowadzonych prac wiedzy, i nie jest to zabronione przez obowiązujące normy prawne, możliwe jest wykorzystanie efektów prac w drodze ich sprzedaży lub licencjonowania.

Z punktu widzenia rachunkowości odmienne będzie jedynie rozliczenie skutków określonego wykorzystania kontrolowanych dóbr intelektualnych, w szczególności w zakresie ustalenia kosztów realizacji uzyskiwanych przychodów. Jest to o tyle istotne, iż w potocznym rozumieniu często mówi się o możliwości licencjonowania jedynie aktywowanych, i to sensu stricte - uznanych za wartości niematerialne i prawne, składników majątkowych, które jak wskazano wyżej zgodnie z regulacją ustawową obejmują jedynie koszty zakończonych prac o charakterze rozwojowym, w odróżnieniu od kosztów prac badawczych, i to tylko takie, których efekt przesądza o możliwości ich długoterminowego wykorzystania. W sensie ekonomicznym takie zawężenie definicyjne uznać należy za nieuzasadnione, tym samym trudno zgodzić się ze stwierdzeniem, iż kwalifikacja bilansowa (rachunkowa) przesądza o dopuszczalnym sposobie ekonomicznego wykorzystania efektów końcowych lub cząstkowych prowadzonych przez jednostkę badawczą prac.

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny i niewiążący - nie stanowi ono porady, opinii ani wyjaśnienia z zakresu doradztwa prawnego czy biznesowego. Przed podjęciem jakichkolwiek decyzji lub działań, konieczna jest każdorazowa indywidualna analiza stanu faktycznego i niezbędna analiza wszystkich uwarunkowań. Autorzy nie ponoszą jakiejkolwiek odpowiedzialności za działania podmiotów podjęte na podstawie niniejszego opracowania.

Dorota Krzewińska – Partner Zarządzający CoWinners Sp. z o.o., specjalizuje się w analizach potencjału rynkowego dóbr intelektualnych oraz analizie uwarunkowań niezbędnych do przygotowywania wycen nowych technologii, przygotowuje również scenariusze i strategie komercjalizacji, posiada doświadczenie regionalnego brokera technologicznego oraz koordynatora projektów wspierających instytucje otoczenia biznesu.

Damian Panek – biegły rewident, doradca podatkowy, stały konsultant CoWinners Sp. z o.o. Specjalizuje się w zakresie podatku od towarów i usług, podatku dochodowego od osób prawnych, jak również w opodatkowaniu podmiotów prowadzących działalność na terenie specjalnych stref ekonomicznych oraz zagadnieniach proceduralnych postępowań podatkowych. Jest wieloletnim współpracownikiem oraz członkiem Wielkopolskiego Stowarzyszenia Podatkowego.

Zbigniew Krzewiński – doktor nauk ekonomicznych, główny konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., ekspert Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, doradca w szeregu projektach z zakresu komercjalizacji i wdrożeń nowych technologii, specjalista w zakresie projektowania regulacji i rozwiązań związanych z zarządzaniem własnością intelektualną na uczelniach.

Piotr Gabriel – radca prawny, stały konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., koordynator zespołu radców prawnych Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, specjalista w zakresie prawa autorskiego, prawa zamówień publicznych, prawa finansów publicznych, autor wielu regulacji wewnętrznych z zakresu zarządzania własnością intelektualną stosowanych w jednostkach badawczych,  praktyk z wieloletnim doświadczeniem.

Przeczytaj również

Tagi:

Treść jest dostępna dla zalogowanych użytkowników.
 
 
 
Nie posiadasz jeszcze konta?
Kliknij tu, aby się zarejestrować
 
Nie pamiętasz hasła?
Kliknij, aby ustanowić nowe hasło

Ważne wydarzenia i terminy

 

Aktualności

Obrót krwią - nowe regulacje

Tworzenie rekombinowanych leków, analogicznych do tych pozyskiwanych z krwi ludzkiej, jest ciekawym kierunkiem rozwoju i...

więcej
Baza funduszy Venture Capital

Uruchomiliśmy internetowe narzędzie do monitorowania rynku inwestycji wysokiego ryzyka w projekty technologiczne.

więcej

Publikacje dla praktyków

thumbImage
Polityka rachunkowości w ramach komercjalizacji B+R
Egzemplarz bezpłatny