Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Aktualności

Artykuł Patentowa i niepatentowa ochrona innowacji biotechnologicznych na przykładzie nowych odmian roślin

Patentowa i niepatentowa ochrona innowacji biotechnologicznych na przykładzie nowych odmian roślin

Prace badawczo-rozwojowe z dziedziny biotechnologii opierają się na wykorzystaniu organizmów żywych. Są one z reguł związane z wykorzystaniem różnego typu materiału biologicznego zawierającego informację genetyczną tj. białka polipeptydowe (enzymy), kwasy nukleinowe, drobnoustroje, szczepionki itp. Wyniki tych badań często wykraczają poza ramy ich  jednoznacznej klasyfikacji. Tym samym zabezpieczenie unikalnej wiedzy i dóbr intelektualnych jest czasami dużym wyzwaniem. W bardzo wielu przypadkach niezbędne jest spojrzenie multi-dyscyplinarne – zabezpieczenie nowych rozwiązań z tego zakresu często odbywa się z wykorzystaniem depozytów mikroorganizmów – ich szerokie zastosowanie i rzeczywiste funkcje przedstawiono m.in. w artykule:

http://bridge.gov.pl/aktualnosc/pokaz/zabezpieczenie-nietypowych-dobr-intelektualnych-na-przykladzie-izolatow-drobnoustrojow-o-potwierdzonej-przydatnosci-biotechnologicznej/

Dobór zabezpieczeń zależy od zakresu prac oraz od potencjalnych produktów, które na tej podstawie powstaną. Często końcowym efektem badań naukowych w dziedzinie biotechnologii i nauk rolniczych są nowe odmiany roślin. Korzyści z komercjalizacji takich wyników badań będą tym większe im skuteczniejszą ochronę praw wyłącznych do wyników uda się im zapewnić. Prawa wyłączne kojarzone są najczęściej z patentem na wynalazek, tymczasem prawo własności przemysłowej, w art. 29 ust.1 pkt. 2 mówi: „Patentów nie udziela się na odmiany roślin lub rasy zwierząt oraz czysto biologiczne sposoby hodowli roślin lub zwierząt; przepis ten nie ma zastosowania do mikrobiologicznych sposobów hodowli ani do wytworów uzyskiwanych takimi sposobami.”

Nie jest czysto biologicznym tylko taki sposób, w którym interwencja człowieka ma duży wpływ na końcowy efekt. Np. sposoby traktowania roślin zmierzające do poprawy ich jakości, plenności czy odporności na stres – przykłady tego typu technologii przedstawiono w poniższych patentach:

  • PL 209279 - „Sposób przetwarzania środowiska glebowego dla roślin, zwłaszcza dla drzew oraz zestaw urządzeń do przetwarzania środowiska glebowego dla roślin, zwłaszcza dla drzew” -  w którym przedmiotem patentu są zabiegi agrotechniczne, w tym wprowadzanie w otoczenie korzeni roślin szczepionki mikoryzowej zawierającej grzyby żyjące z nimi w symbiozie i  zwiększające przyswajanie składników pokarmowych przez roślinę.
  • PL216755 - „Sposób otrzymywania sadzonek kocanek piaskowych Helichrysum arenarium (L.) Moench pochodzących z kultur in vitro oraz inicjowania uprawy z siewu niełupek do zmodyfikowanego podłoża” -  w którym istotą jest przygotowanie materiału siewnego oraz wcześniejsze zaopatrzenie gleby w mikroorganizmy w celu jej przygotowania do uprawy rośliny.

Dodatkowo wynalazki dotyczące roślin definiowane są w rozdziale dotyczącym wynalazków biotechnologicznych. Art. 93 ust. 1 pkt. 3 prawa własności przemysłowej stanowi, iż „za wynalazki biotechnologiczne, na które mogą być udzielane patenty, uważa się w szczególności wynalazki dotyczące roślin lub zwierząt, jeżeli możliwości techniczne stosowania wynalazku nie ograniczają się do szczególnej odmiany roślin lub rasy zwierząt”. Np. zgłoszenie patentowe nr P. 409181 pt.: „Roślina o zwiększonej odporności na stres środowiskowy, sposób otrzymywania rośliny odpornej na niekorzystne warunki środowiska oraz zastosowanie sekwencji do otrzymywania rośliny o zwiększonej odporności na stres środowiskowy” obejmuje całą grupę roślin, wśród których szczególnym przykładem są różne odmiany traw stosowane na murawy sportowe gdzie istotny jest problem niedostatku wilgoci lub dostępu do światła słonecznego.

Zgłoszony do opatentowania, a uzyskany sposobem mikrobiologicznym, wytwór dotyczący rośliny dla uzyskania patentu musi oczywiście posiadać także podstawowe cechy wymagane od wynalazku:

  • nowość,
  • poziom wynalazczy,
  • musi nadawać się do przemysłowego stosowania.

Każda nowa odmiana rośliny, bez względu na sposób uzyskania, może być chroniona na mocy przepisów ustawy z dnia: 26 czerwca 2003r. (Dz. U. 137, poz. 1300, z późn. zmianami) o ochronie odmian roślin. Ochronie podlegać mogą odmiany uzyskane metodami czysto biologicznymi oraz otrzymane w wyniku modyfikacji genetycznej GMO.

Każda nowa odmiana musi ponadto być:

  • odrębna - to znaczy, że różni się ona w sposób wyraźny co najmniej jedną właściwością od innej odmiany powszechnie znanej;
  • wyrównana - przy uwzględnieniu sposobu rozmnażania właściwego dla tej odmiany, jest ona wystarczająco jednolita pod względem właściwości;
  • trwała - jej charakterystyczne właściwości nie zmieniają się po jej rozmnożeniu.

Chroniona odmiana winna posiadać unikalną nazwę, nadaną zgodnie z przepisami ustawy.

Wyłączne prawo do odmiany przyznawane jest na wniosek właściciela odmiany przez Dyrektora Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych z siedzibą w Słupii Wielkiej w Wielkopolsce. Przed przyznaniem wyłącznego prawa do odmiany Centralny Ośrodek bada OWT (odrębność, wyrównanie, trwałość) odmiany prowadząc doświadczalną uprawę w kilku sezonach wegetacyjnych. Koszty ponosi wnioskodawca według stawek określonych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Przyznane prawo do odmiany obejmuje wyłączne:

  • wytwarzanie lub rozmnażanie,
  • przygotowanie do rozmnażania,
  • oferowanie do sprzedaży,
  • sprzedaż lub inne formy zbywania,
  • eksport,
  • import,
  • przechowywanie.

Wyłączne prawo obowiązuje od dnia wydania decyzji o jego

przyznaniu i trwa:

  • 30 lat - w przypadku odmian winorośli, drzew oraz ziemniaka;
  • 25 lat - w przypadku pozostałych odmian

Prawo o ochronie odmian roślin i prawo własności przemysłowej nie wykluczają wzajemnie swojej ochrony, a mogą się uzupełniać. Tak więc jedna odmiana może być objęta jednocześnie tymi dwoma prawami wyłącznymi. Pierwsze daje wyłączne prawo do konkretnej odmiany rośliny, drugie może chronić sposób uzyskiwania rośliny, wśród których znajduje się też ta odmiana. Opatentowany sposób postępowania, nawet jeśli prowadzi do uzyskania odmiany rośliny, nie chroni jednak tej odmiany i przepis art. 64 ust. 1 prawa własności przemysłowej, który nakazuje chronić produkty wytworzone bezpośrednio opatentowanym sposobem, nie ma zastosowania. Jeśli cechy nadane roślinie, w wyniku zastosowanego procesu mikrobiologicznego, będą przekazywane kolejnym pokoleniom roślin już w sposób naturalny, patent nie będzie dawał wyłączności dla roślin potomnych. Wyłączne prawo do odmiany przeciwnie, daje właścicielowi wyłączność w obrocie materiałem siewnym lub dalszym rozmnażaniu uzyskanego materiału siewnego konkretnej odmiany.

Porównanie podstawowych cech praw wyłącznych do nowych roślin

Cechy

Patent

Wyłączne prawo do odmiany

Czas trwania ochrony

20 lat od daty zgłoszenia

30 lub 25 lat od daty decyzji Dyrektora Centralnego Ośrodka

Ochrona odmiany

nie

tak

Ochrona biotechnologicznego sposobu uzyskania

tak

nie

Ochrona biotechnologicznego sposobu w uprawie

tak

nie

Wydaje się, że w stosunku do odmian roślin prawo własności przemysłowej ma stosunkowo ograniczone zastosowanie, ale jeśli opracowana została metoda biotechnologiczna prowadząca do modyfikacji materiału roślinnego, opatentowanie mikrobiologicznego sposobu postępowania, pozwoli na kontrolę nad jej wykorzystaniem i późniejsze użycie przez właściciela patentu do stworzenia nowych odmian roślin chronionych już z mocy przepisów ustawy o ochronie odmian roślin.

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny i niewiążący - nie stanowi ono porady, opinii ani wyjaśnienia z zakresu doradztwa prawnego czy biznesowego. Przed podjęciem jakichkolwiek decyzji lub działań, konieczna jest każdorazowa indywidualna analiza stanu faktycznego i niezbędna analiza wszystkich uwarunkowań. Autorzy nie ponoszą jakiejkolwiek odpowiedzialności za działania podmiotów podjęte na podstawie niniejszego opracowania.

Autorzy: Zespół CoWinners - specjalistyczna firma doradcza zajmująca się konsultingiem komercjalizacji wyników badań oraz procedur i procesów z tym związanych.

Redakcja merytoryczna:

Zbigniew Krzewiński – doktor nauk ekonomicznych, główny konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., ekspert Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, doradca w szeregu projektach z zakresu komercjalizacji i wdrożeń nowych technologii, specjalista w zakresie projektowania regulacji i rozwiązań związanych z zarządzaniem własnością intelektualną na uczelniach.

Przeczytaj również

Tagi:

Treść jest dostępna dla zalogowanych użytkowników.
 
 
 
Nie posiadasz jeszcze konta?
Kliknij tu, aby się zarejestrować
 
Nie pamiętasz hasła?
Kliknij, aby ustanowić nowe hasło

Ważne wydarzenia i terminy

 

Aktualności

Umowa licencyjna jako jedna z głównych form komercjalizacji

Na najbardziej dojrzałych rynkach (zwłaszcza na rynku amerykańskim) najbardziej popularną formą (ścieżką) komercjalizacji...

więcej
Modelowe scenariusze badań zleconych w relacjach umownych pomiędzy przedsiębiorcą i jednostką naukową

Aby relacja pomiędzy przedsiębiorcą i jednostką naukową była owocna dla obu jej stron, powinna ona zostać ukształtowana w sposób...

więcej

Publikacje dla praktyków

thumbImage
Polityka rachunkowości w ramach komercjalizacji B+R
Egzemplarz bezpłatny