Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Porady praktyczne

Porady praktyczne Prawo autorskie a prawo do wyniku badań naukowych lub prac rozwojowych

Prawo autorskie a prawo do wyniku badań naukowych lub prac rozwojowych

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. 2016 poz. 666 z poźn. zm. – dalej Prawo autorskie) utwór jako przedmiot prawa autorskiego musi być przejawem działalności twórczej człowieka  o  indywidualnym charakterze, ustalonym przez jego twórcę lub twórców w jakiejkolwiek postaci. Dla uznania przejawu działalności twórczej człowieka za utwór bez znaczenia jest jego wartość, przeznaczenie i sposób wyrażenia. Prawo autorskie wskazuje przykładowe kategorie utworów – utwory wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe), plastyczne, fotograficzne, lutnicze, wzornictwa przemysłowego, architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, audiowizualne (w tym filmowe). Ochroną prawno-autorską objęte są również opracowania cudzych utworów (art. 2) oraz zbiory, antologie, wybory, bazy danych, nawet jeżeli zawierają niechronione materiały, o ile przyjęty w nich dobór, układ lub zestawienie ma twórczy charakter, bez uszczerbku dla praw do wykorzystanych utworów (art. 3).

Istotą ochrony prawno - autorskiej jest, iż przysługuje ona niezależnie od spełnienia przez twórcę jakichkolwiek formalności. Należy podkreślić, że przepisy Prawa autorskiego chronią przede wszystkim oryginalny, unikatowy sposób wyrażenia określonych treści (formę), a nie informację zawartą w utworze. W przypadku komercjalizacji ma to istotne znaczenie, ponieważ bardzo często przedmiotem komercjalizacji (wynikiem badań) nie tylko jest dobro intelektualne (w tym przypadku utwór), ale przede wszystkim zawarta w nim unikalna wiedza (know-how). W przypadku utworu część wiedzy (informacji) może być zawarta w samym utworze i jako taka nie zawsze będzie podlegać ochronie na podstawie Prawa autorskiego. W praktyce może to oznaczać, że nie wszystkie wyniki badań mogą być skutecznie chronione przez Prawo autorskie.

W polskim ustawodawstwie brak jest jednolitej definicji pojęcia „wynik badań naukowych” i pojęcia „wynik prac rozwojowych”. Definicja badań naukowych oraz definicja prac rozwojowych zawarta jest w ustawie z dnia 30 kwietnia 2010 roku o zasadach finansowania nauki (t.j. Dz.U. z 2016 roku, poz. 2045 z późn.zm.), zwanej dalej UFN, odpowiednio w art. 2 pkt. 3 i 4. Pobieżna choćby analiza definicji ustawowej pojęcia „badania naukowe” prowadzi do wniosku, że wynikiem badań naukowych jest „zdobycie nowej wiedzy”, a w przypadku badań przemysłowych także zdobycie  (określonych) nowych umiejętności.

Z art. 86d ustawy z 27 lipca 2005 roku Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2016 r. poz. 1842, 1933, 2169, 2260, z 2017 r. poz. 60 – dalej ustawa PoSW), można wywieść, że wynikiem badań naukowych może być w szczególności: wynalazek, wzór użytkowy, wzór przemysłowy lub topografia układu scalonego, wyhodowana albo odkryta i wyprowadzona odmiana roślin. Jak wynika z powyższego we wspomnianym przepisie ustawodawca „preferuje” wyniki stanowiące przedmiot prawa własności przemysłowej, ale nie wyklucza istnienia innych wyników badań. Sprawę dodatkowo komplikuje fakt, że zgodnie z art. 2 pkt.2 UFN, wynikami badań naukowych mogą być również wyniki (rezultaty) twórczości artystycznej i działalności w zakresie sztuki. Takie wyniki badań naukowych w większości przypadków będą zarazem utworami.

Jako odrębną kategorię ustawodawca wymienia w przepisie art. 86d PoSW wyniki prac rozwojowych, nie wskazując przy tym nawet przykładowo, jaką mogą one przybrać postać. Posiłkując się przywołanym wyżej przepisem art. 2 pkt. 4) UFN można wskazać, że celem prac rozwojowych, w odróżnieniu od badań naukowych, nie jest zdobycie nowej wiedzy lub umiejętności, ale wykorzystywanie, łączenie, kształtowanie już dostępnej wiedzy lub umiejętności, czego efektem mogą być w szczególności:

a)   nowe, zmienione lub ulepszone produkty;

b)   nowe, zmienione lub ulepszone usługi,

c)    prototypy i projekty pilotażowe;

d)   wyniki testowania i walidacji produktów i usług.

Ponadto w przywołanym wyżej art. 86 d PoSW ustawodawca wyraźnie wyodrębnia pojęcie „know-how związanego z tymi wynikami”, co daje podstawę do przyjęcia, że know-how nie jest wynikiem badań naukowych ani wynikiem prac rozwojowych. Należy mieć na uwadze, że opis know-how może mieć unikatową, indywidualną formę, a tym samym może podsiadać cechy definicyjne utworu.

Należy mieć także na uwadze, że celem ustawodawcy podczas redakcji przepisu art. 86d PoSW nie było zdefiniowanie pojęć „wynik badań naukowych” i „wynik prac rozwojowych”, a jedynie wskazanie, jakie z tych wyników będą podlegały przepisom art. 86e-86h tej ustawy.

Oczywiście każdy przypadek wymaga precyzyjnej analizy (np. również na gruncie prawa własności przemysłowej), ale powyższe bardzo ogólne wnioski zmuszają do bardzo ostrożnego podejścia do nabywania wyników badań uzyskanych od kontrahentów współpracujących w ramach projektów badawczo-rozwojowych – zwłaszcza na podstawie umów, których przedmiotem będzie wykonanie określonego dzieła. Przy nabywaniu praw majątkowych do określonego utworu zawsze bardzo ważne jest precyzyjne określenie wszystkich pól eksploatacji, na których nabywca chce eksploatować utwór. Nabycie autorskich praw majątkowych do utworu nie zawsze jednak oznacza nabycia praw do wyniku badań. Takim klasycznym przykładem może być nabycie praw do utworu opisującego działanie określonego urządzenia, które wcale nie musi oznaczać nabycia praw do wynalazku stanowiącego istotę tego urządzenia. Jeżeli przedmiotem takiej umowy ma być również nabycie praw do tego wynalazku wymagać to będzie dodatkowej klauzuli umownej.

Powyższy mechanizm nabywania praw znajduje również swoje praktyczne zastosowanie w pracach dyplomowych przygotowywanych np. przez studentów. Powszechnie wiadomo, że prawa autorskie majątkowe do takiej pracy przysługują jej autorowi, a uczelnia dysponuje jedynie prawem pierwszeństwa publikacji takiego utworu. Autor takiej pracy nie zawsze jednak będzie właścicielem udostępnionych mu np. przez promotora wyników badań, których interpretacji dokonuje w swojej pracy, zwłaszcza jeżeli te wyniki zostały uzyskane przez inne osoby. 

W praktyce największą wartość mają te wyniki, które mają potencjał komercjalizacyjny. W takich przypadkach utwory zawierające te wyniki muszą być dodatkowo chronione – jeżeli nie ma możliwości uzyskania dodatkowego monopolu prawnego wynikającego z prawa własności przemysłowej, to poza ochroną wynikającą z Prawa autorskiego niezwykle istotne jest zachowanie w tajemnicy takich wyników, tj. niedopuszczenie do ich publikacji oraz fizyczne i formalne ograniczenie dostępu do tego typu wyników osobom trzecim.

Ograniczenie fizycznego dostępu do informacji poufnych w praktyce może np. oznaczać modułowe podejście do wypracowanych w danym projekcie wyników, gdzie dostęp do informacji zawartych we wszystkich modułach posiadają jedynie wybrane osoby, natomiast każda z zatrudnionych osób posiada jedynie dostęp do wyników cząstkowych.

Formalne ograniczenie dostępu do informacji poufnych może być związana z pewną stopniowalnością w upowszechnianiu tych informacji, czyli np. podziale poszczególnych informacji na informacje publiczne, informacje przekazywane kontrahentom po podpisaniu umowy o poufności oraz informacje kluczowe, które przekazywane są wyłącznie po podpisaniu umowy komercjalizacji (np. umowy licencyjnej). Warto również przy tym zaznaczyć, że każda umowa o poufności powinna również w sposób jednoznaczny opisywać przedmiot umowy i zakres informacji poufnych – co oczywiście nie oznacza ujmowania w opisie informacji kluczowych, ale odnosi się do możliwości jednoznacznego udowodnienia naruszenia takiej umowy.

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny i niewiążący - nie stanowi ono porady, opinii ani wyjaśnienia z zakresu doradztwa prawnego czy biznesowego. Przed podjęciem jakichkolwiek decyzji lub działań, konieczna jest każdorazowa indywidualna analiza stanu faktycznego i niezbędna analiza wszystkich uwarunkowań. Autorzy nie ponoszą jakiejkolwiek odpowiedzialności za działania podmiotów podjęte na podstawie niniejszego opracowania.

Piotr Gabriel – radca prawny, stały konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., koordynator zespołu radców prawnych Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, specjalista w zakresie prawa autorskiego, prawa zamówień publicznych, prawa finansów publicznych, autor wielu regulacji wewnętrznych z zakresu zarządzania własnością intelektualną stosowanych w jednostkach badawczych,  praktyk z wieloletnim doświadczeniem.

Zbigniew Krzewiński – doktor nauk ekonomicznych, główny konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., ekspert Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, doradca w szeregu projektach z zakresu komercjalizacji i wdrożeń nowych technologii, specjalista w zakresie projektowania regulacji i rozwiązań związanych z zarządzaniem własnością intelektualną na uczelniach.

CoWinners Sp. z o.o. specjalistyczna firma doradcza zajmująca się konsultingiem komercjalizacji wyników badań oraz procedur i procesów z tym związanych.

Przeczytaj również

Tagi:

Treść jest dostępna dla zalogowanych użytkowników.
 
 
 
Nie posiadasz jeszcze konta?
Kliknij tu, aby się zarejestrować
 
Nie pamiętasz hasła?
Kliknij, aby ustanowić nowe hasło

Ważne wydarzenia i terminy

 

Aktualności

Modele opłat licencyjnych

Bardzo dużym problemem w praktyce komercjalizacji może być jednak właściwy dobór opłat licencyjnych tak, aby zaproponowany model...

więcej
Modele umów konsorcjum w komercjalizacji wyników badań

Opierając się na praktyce opracowano trzy modelowe rozwiązania dla współpracy w ramach projektowanego konsorcjum.

więcej

Publikacje dla praktyków

thumbImage
Polityka rachunkowości w ramach komercjalizacji B+R
Egzemplarz bezpłatny