Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Porady praktyczne

Porady praktyczne Udostępnianie infrastruktury badawczej podmiotom zewnętrznym

Udostępnianie infrastruktury badawczej podmiotom zewnętrznym

Zagadnienie udostępniania infrastruktury badawczej organizacji badawczych (np. uczelni publicznych) osobom trzecim, w tym utworzonym przez organizacje badawcze spółkom prawa handlowego (spółkom celowym), jest zagadnieniem niezwykle złożonym i uzależnionym od szeregu czynników, takich. jak źródło pozyskania finansowania na nabycie lub wytworzenie infrastruktury badawczej, rodzaj działalności prowadzonej przez organizację badawczą czy wreszcie status podmiotu, któremu infrastruktura badawcza jest udostępniana. Wszystkie te okoliczności powinny być brane pod uwagę zarówno przy podejmowaniu decyzji o zainwestowaniu w infrastrukturę badawczą, jak i przy udostępnianiu tej infrastruktury osobom trzecim.

Infrastruktura badawcza może być udostępniana osobom trzecim, w tym uczelnianym spółkom celowym, na podstawie umów cywilnoprawnych. Te z kolei są co do zasady oparte na zasadzie swobody umów, która pozwala swobodnie wybrać kontrahenta do współpracy, oraz na zasadach, na jakich współpraca ma być oparta. Czasami jednak zasada swobody umów doznaje ograniczeń, które muszą być brane pod uwagę przy zawieraniu umów cywilnoprawnych, a w omawianym przypadku – przy udostępnianiu infrastruktury osobom trzecim.

W pierwszym rzędzie należy pamiętać, że w przypadku gdy infrastruktura badawcza jest nabyta ze środków pochodzących z dofinansowania (np. ze środków krajowych lub europejskich), zaś umowa o przyznanie dofinansowania lub dokumenty, do których umowa ta odsyła, przewidują zakaz udostępnienia infrastruktury badawczej nabytej lub wytworzonej za to dofinansowanie osobom trzecim, wówczas nie jest możliwe udostępnienie tej infrastruktury jakimkolwiek innym podmiotom. Naruszenie tego zakazu może zaś prowadzić do konieczności zwrotu przyznanego dofinansowania w całości lub w części, jako wykorzystanego niezgodnie z przeznaczeniem.

Jeżeli infrastruktura jest nabyta ze środków własnych organizacji badawczej, wówczas swoboda dysponowania tego typu mieniem jest większa, niemniej jednak nie jest ona nacechowana dowolnością. Należy bowiem pamiętać że w większości organizacje badawcze (za wyjątkiem instytutów badawczych) stanowią część sektora finansów publicznych i są zobowiązane do dysponowania mieniem w sposób zgodny z zasadami obowiązującymi w tym sektorze. Czynem naruszającym dyscyplinę finansów publicznych jest zaś nieustalenie należności jednostki sektora finansów publicznych lub ustalenie tych należności w wysokości niższej niż wynikająca z prawidłowego obliczenia. Zasada ta ma zastosowanie do wszelkich przejawów dysponowania mieniem jednostki sektora finansów publicznych, niezależnie od tego, czy jest dokonywane na rzecz podmiotu powiązanego z uczelnią publiczną czy też nie. Ewentualne obniżenie kwoty należnej od korzystającego z infrastruktury badawczej mogłoby zaś być jedynie uzasadnione oszczędnościami czy innymi weryfikowalnymi korzyściami, jakie organizacja badawcza uzyskuje z udostępnienia infrastruktury badawczej na zasadach innych niż rynkowe. W przeciwnym razie kierownik jednostki naraża się na odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych

Bardzo często zdarza się również, że wewnętrzne regulaminy obowiązujące w organizacjach badawczych przewidują, że infrastruktura badawcza może być udostępniana osobom trzecim na zasadzie równego i niedyskryminacyjnego dostępu. Oznacza to konieczność ustalenia wynagrodzenia za korzystanie z infrastruktury badawczej na poziomie rynkowym przy zastosowaniu jednakowych i przejrzystych zasad wobec wszystkich zainteresowanych podmiotów. Zasada ta powinna jednak odnosić się jedynie do równego traktowania podmiotów, które ze względu na określoną cechę relewantną (istotną) powinny być w podobnej sytuacji traktowane podobnie, czyli bez ich faworyzowania, ale i bez dyskryminacji. Ta cecha relewantna, jak wynika chociażby z orzecznictwa polskiego Trybunału Konstytucyjnego, powinna być cechą obiektywną i jednocześnie racjonalną.

Pojawia się oczywiście pytanie, czy sam fakt istnienia powiązania kapitałowego pomiędzy organizacją badawczą a spółką celową uzasadnia przyznanie jej uprzywilejowanej pozycji w zakresie dostępu do infrastruktury badawczej organizacji badawczej w zakresie kosztów skorzystania z tej infrastruktury. Wydaje się, że odpowiedź na tak postawione pytanie jest negatywna. Głównym i wynikającym z ustawy zadaniem spółki celowej nie jest bowiem prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej, lecz komercjalizacja gotowych rozwiązań, co wynika bezpośrednio z przepisów zezwalających jednostkom naukowym na tworzenie spółek celowych. Ponadto sam fakt powiązań pomiędzy uczelnią a spółką celową nie powinien uzasadniać uprzywilejowanego dostępu do infrastruktury badawczej uczelni w zakresie wynagrodzenia za korzystanie z tej infrastruktury, ponieważ nie wydaje się to obiektywnie uzasadnione. Wyraz temu daje zresztą również ustawodawca w przepisach podatkowych dotyczących tzw. cen transferowych, w których ogranicza on możliwość zaniżania wynagrodzeń w transakcjach pomiędzy podmiotami powiązanymi. Co do zasady bowiem transakcje pomiędzy podmiotami powiązanymi powinny odpowiadać wynagrodzeniom rynkowym stosowanym pomiędzy podmiotami niezależnymi.

Przy ocenie możliwości udostępnienia infrastruktury badawczej osobom trzecim, w tym spółkom celowym tworzonym przez organizację badawczą, należy również mieć na uwadze przepisy o udzielaniu pomocy publicznej, w tym pośredniej pomocy publicznej. Z pośrednią pomocą publiczną mamy bowiem do czynienia w sytuacji, w której ostatecznym beneficjentem pomocy państwa jest inna osoba niż podmiot uzyskujący dofinansowanie. Należy jednak pamiętać, że zarządzane centralnie przez instytucje, agencje, wspólne przedsiębiorstwa lub inne unijne organy finansowanie unijne, które nie jest bezpośrednio ani pośrednio kontrolowane przez państwa członkowskie, nie stanowi pomocy państwa. Zatem tego rodzaju dofinansowanie, jak również czerpanie z niego korzyści przez dalsze podmioty, nie będzie uznawane za pomoc państwa oraz nie będzie podlegać ograniczeniom w zakresie udzielania pomocy publicznej. Pomocą publiczną jest bowiem tylko finansowanie otrzymane ze środków państwowych lub zarządzanych przez państwo członkowskie.

Szczegółowe zasady związane zarówno z udzielaniem pomocy publicznej, jak i jej dozwolonym lub niedozwolonym charakterem reguluje komunikat Komisji Europejskiej: Zasady ramowe dotyczące pomocy państwa na działalność badawczą, rozwojową i innowacyjną z dnia 27 czerwca 2014 r. O zasadach tych należy pamiętać przy każdym udostępnieniu infrastruktury badawczej osobom trzecim, ponieważ ich naruszenie może prowadzić do powstania pomocy publicznej zarówno po stronie organizacji badawczej, jak i korzystającego z infrastruktury na preferencyjnych warunkach wynikających z umowy najmu, dzierżawy lub innej podobnej umowy.

Po stronie organizacji badawczej pomoc może powstać wówczas, gdy infrastruktura badawcza wykorzystywana i sfinansowana w celu prowadzenia działalności niegospodarczej (np. prowadzonej w celu powiększania zasobów wiedzy, szerokiego rozpowszechnienia wyników badań) nagle zaczyna być wykorzystywana również do działalności gospodarczej (np. polegającej na wynajmowaniu infrastruktury badawczej). Jeżeli organizację prowadzącą badania albo infrastrukturę badawczą wykorzystuje się zarówno do prowadzenia działalności gospodarczej, jak i niegospodarczej, zasadami pomocy państwa obejmuje się te środki publiczne, które powiązane są z działalnością gospodarczą. Jeśli organizacja prowadząca badania lub infrastruktura badawcza prowadzi niemal wyłącznie działalność niegospodarczą, jej finansowanie może być w całości nieobjęte zasadami pomocy państwa, pod warunkiem że jej działalność gospodarcza ma charakter czysto pomocniczy, tj. odpowiada działalności, która jest bezpośrednio związana z funkcjonowaniem danej organizacji prowadzącej badania lub infrastruktury badawczej i która jest konieczna do jej funkcjonowania lub nieodłącznie związana z jej główną działalnością niegospodarczą oraz która ma ograniczony zakres. Komisja Europejska uznała, że ma to miejsce, kiedy w ramach działalności gospodarczej wykorzystuje się dokładnie te same nakłady (np. materiały, wyposażenie, siłę roboczą i aktywa trwałe) co w przypadku działalności niegospodarczej oraz kiedy zasoby przeznaczane rocznie na działalność gospodarczą nie przekraczają 20% całkowitych rocznych zasobów danego podmiotu. Finansowanie nabycia lub wytworzenia infrastruktury badawczej, która następnie jest wynajmowana innym podmiotom, co do zasady uważa się jednak za pomoc państwa.

Pomoc państwa może również powstać po stronie podmiotu trzeciego korzystającego z infrastruktury badawczej. Może tak stać się wtedy, gdy podmiot trzeci uzyskuje preferencyjny dostęp do infrastruktury badawczej, finansowanej ze środków państwowych lub przy użyciu środków zarządzanych przez władze państwowe. Nie ma wówczas znaczenia, czy odbywa się to w ramach działalności gospodarczej organizacji badawczej, czy też poza tą działalnością. Przepisy o udzielaniu pomocy państwa nie różnicują również możliwości uznania za pomoc państwa danego działania w zależności od statusu podmiotu, któremu infrastruktura badawcza jest udostępniana. Udostępnienie infrastruktury badawczej spółce celowej, na warunkach preferencyjnych, może zatem zostać uznane za udzielenie takiej spółce celowej pomocy państwa.

Komercyjne wykorzystanie infrastruktury badawczej powinno odbywać się w każdych warunkach na zasadach rynkowych, gwarantujących, że poprzez sfinansowanie ze środków publicznych infrastruktury nie dojdzie do przekazania nieuzasadnionych „korzyści ekonomicznych” podmiotom gospodarczym, tj. jeżeli:

1) zasady dostępu do infrastruktury badawczej będą jednakowe dla wszystkich użytkowników zewnętrznych;

2) działalność komercyjna prowadzona będzie bez jakichkolwiek form dyskryminacji lub uprzywilejowania podmiotów;

3) usługi świadczone będą po cenach rynkowych – uwzględniających całkowite koszty i marżę rynkową. 

Co do zasady zatem, preferencyjne udostępnienie infrastruktury badawczej spółce celowej może prowadzić do powstania po stronie danej spółki pomocy państwa. Istnieją jednak pewne możliwości realizacji wspólnych projektów przez organizację badawczą oraz spółkę celową, jeżeli będą spełnione warunki przewidziane w zasadach ramowych. W ten sposób stworzona własność intelektualna, przysługująca organizacji badawczej, mogłaby być przedmiotem aportu do spółki celowej, zgodnie z właściwymi przepisami regulującymi funkcjonowanie danej organizacji badawczej.

Szczegółowa analiza, czy w konkretnym przypadku mamy do czynienia z pomocą państwa i czy ewentualnie istnieją podstawy zwolnienia danej pomocy spod obowiązków wynikających z przepisów o pomocy publicznej, wykracza poza ramy niniejszego opracowania.

Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady ani opinii prawnej. Jest on prezentacją subiektywnego stanowiska w zakresie prawa bądź oceną wykładni przepisów prawa i nie może być uznany za podstawę do ustalenia stanu prawnego w konkretnej sprawie.

Źródło: www.bsskancelaria.pl

Przeczytaj również

Tagi:

Treść jest dostępna dla zalogowanych użytkowników.
 
 
 
Nie posiadasz jeszcze konta?
Kliknij tu, aby się zarejestrować
 
Nie pamiętasz hasła?
Kliknij, aby ustanowić nowe hasło