Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Aktualności

Artykuł Zarządzanie ryzykiem w komercjalizacji pośredniej

Zarządzanie ryzykiem w komercjalizacji pośredniej

Komercjalizacja pośrednia wg art. 2 ust. 1 pkt. 36 z 27 lipca 2005 roku Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2016 r. poz. 1842, 1933, 2169, 2260, z 2017 r. poz. 60 – dalej ustawa PoSW) to obejmowanie lub nabywanie udziałów lub akcji w spółkach w celu wdrożenia lub przygotowania do wdrożenia wyników badań naukowych, prac rozwojowych lub know-how związanego z tymi wynikami. Tworzenie nowej spółki technologicznej (np. spółki spin-off) zawsze obarczone jest pewnym ryzykiem niepowodzenia, choć warto podkreślić, że niektóre badania przeprowadzone w jednostkach wspierających tworzenie tego typu spółek od wielu lat (np. ETH Zurich – na podstawie raportów ETH Transfer) wskazują, że spółki współtworzone przez pracowników naukowych mają statystycznie większe szanse na przetrwanie na coraz bardziej wymagającym rynku.

Choć wspomniana ustawa pozwala na nabywanie udziałów w takich spółkach to jednak wiąże się ono z określonym ryzykiem – również dla udziałowców takich spółek. Naturalnym ryzykiem jest ryzyko utraty zainwestowanych środków (wraz z ewentualnymi dopłatami) lub wkładu niepieniężnego (aportu) wniesionego do spółki (np. nowej technologii). W tym ostatnim przypadku pewnym ryzykiem może być również ryzyko związane z ukrytą wadą prawną lub fizyczną wkładu niepieniężnego (np. brak nabycia praw majątkowych od kontrahenta tworzącego daną technologię na odpowiednich polach eksploatacji) lub znaczne zawyżenie wartości danej technologii (np. błędnie wykonana wycena danej technologii). W pierwszym przypadku, zgodnie z art. 14 § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz.U. 2000 Nr 94 poz. 1037 z późn. zm. w tym: Dz. U. z 2016 r. poz. 1578, 1579 – dalej KSH) wspólnik albo akcjonariusz, który wniósł wkład niepieniężny mający wady, jest zobowiązany do wyrównania spółce kapitałowej różnicy między wartością przyjętą w umowie albo statucie spółki a zbywczą wartością wkładu (umowa albo statut spółki może przewidywać, że spółce przysługują wówczas także inne uprawnienia). W drugim przypadku (art. 175 KSH) wspólnik, który wniósł taki wkład, oraz członkowie zarządu, którzy, wiedząc o tym, zgłosili spółkę do rejestru, obowiązani są solidarnie wyrównać spółce brakującą wartość. To oczywiście tylko przykład związany z ryzykiem wspólnika spółki, zakres odpowiedzialności wspólników spółki może być szerszy i dotyczyć np. czynności podejmowanych przed zarejestrowaniem spółki czy obowiązków związanych ze świadczeniami na rzecz spółki nawet mimo zbycia udziałów (solidarna odpowiedzialność z nabywcą), ale nie jest to przedmiotem analizy niniejszego artykułu.

Państwowe jednostki badawcze, ze względu na dyscyplinę finansów publicznych i specyfikę swojej działalności nie są przygotowane do zarządzania tego typu ryzykami. Był to jeden z argumentów uzasadniających ustawową neutralizację tego typu ryzyk w formie:

· Powołania spółki celowej (dla uczelni w przypadku komercjalizacji pośredniej jest to obowiązek – art. 86 a ustawy PoSW), która pełni rolę swego rodzaju depozytariusza udziałów lub akcji spółek tworzonych na bazie technologii wypracowanych w danej jednostce.

· Przekazania praw do danej technologii jej Twórcom, przy jednoczesnym zapewnieniu udziału państwowej jednostki badawczej w środkach uzyskanych przez Twórców z jej komercjalizacji.

Instytucja spółki celowej została powołana w ustawie PoSW, która weszła w życie w 2011 roku (ustawa z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw). Pierwotny zapis art. 86a ust. 3 ustawy PoSW  zakładał, że „Uczelnia (…) przekazuje spółce celowej w formie aportu wyniki badań naukowych i prac rozwojowych, w szczególności uzyskane prawa własności przemysłowej”, co wielu praktyków i prawników interpretowało jako obowiązkową formę wniesienia dóbr intelektualnych do spółki. Ten zapis został złagodzony w 2014 roku (ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym oraz niektórych innych ustaw) i art. 86a (jako ust. 1) ostatecznie brzmiał „(…) Na pokrycie kapitału zakładowego spółki celowej uczelnia może wnieść w całości albo w części wkład niepieniężny (aport) w postaci wyników badań naukowych lub prac rozwojowych (…)”, co wyraźnie wskazywało, że wniesienie wkładu niepieniężnego nie jest obowiązkiem. Dyskusyjna jest kwestia, czy w każdym przypadku takie dobro intelektualne musi być jednocześnie aktywem trwałym (szerzej kontekst tej dyskusji przedstawiono w drugiej części artykułu: http://bridge.gov.pl/aktualnosc/pokaz/niezbedne-notyfikacje-i-pozwolenia-na-dokonywanie-czynnosci-z-zakresu-wynikow-badan-i-aktywacja-w-bilansie-wytworzonych-wartosci-niematerialnych-i-prawnych/?L=0%2523a6_u1&cHash=78e974bcb553e50e37043e0aca461cc8)

Zgodnie z powyższym uczelnia nie musi wnosić do spółki celowej wkładu niepieniężnego, czyli ta ostatnia może obejmować udziały pieniężne w ramach komercjalizacji pośredniej, a technologia może być wnoszona np. na podstawie umowy cywilno-prawnej (przy zachowaniu zasady konkurencyjności oraz zgodnie z ustawą z dnia 16 grudnia 2016 r. o zasadach zarządzania mieniem państwowym i ustawą z 16 grudnia 2016 Przepisy wprowadzające ustawę o zasadach zarządzania mieniem państwowym Dz. U. z 2016 roku poz. 2259 i 2260). Ważną zmianą jest wspomniana już w kilku opracowaniach wprowadzona w ustawie PoSW od 2017 roku możliwość tworzenia więcej niż jednej spółki celowej przez uczelnie – również powinno to przyczynić się do dywersyfikacji ryzyka.

Obok bezpośrednio zdefiniowanych w ustawie PoSW możliwości zarządzania ryzykiem w komercjalizacji pośredniej istnieją również inne możliwości neutralizacji ryzyka (zarówno dla jednostki badawczej jak i pracownika naukowego, który przejął prawa od jednostki) przy jednoczesnym zabezpieczeniu interesów środowiska twórców. Dotyczą one opcji na udziały lub akcje i mogą one przybrać różną formę:

1. Prawa zdefiniowanego w umowie cywilno-prawnej zawartej pomiędzy wspólnikami (np. spółki z o.o.), niezależnie od umowy spółki (bardzo podobnej w swoim zakresie np. do umowy inwestycyjnej) pozwalającej na elastyczne dostosowanie warunków na jakich zostaną objęte udziały przez danego wspólnika – nie musi on zatem od razu stawać się udziałowcem, ale zachowuje prawo do warunkowego (ekwiwalentnego) objęcia udziałów w takiej spółce.

2. Warrantu subskrypcyjnego (papieru wartościowego emitowanego np. przez spółki akcyjne) uprawniającego jego posiadacza do nabycia akcji w spółce w sytuacji, kiedy nie ma on statusu wspólnika istniejącej spółki. 

Jak widać z przytoczonych przykładów istnieje wiele sposobów na obniżenie ryzyka związanego z nieudanym startem nowej spółki technologicznej, a przy tym w należytego zabezpieczenia interesów jednostki macierzystej.

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny i niewiążący - nie stanowi ono porady, opinii ani wyjaśnienia z zakresu doradztwa prawnego czy biznesowego. Przed podjęciem jakichkolwiek decyzji lub działań, konieczna jest każdorazowa indywidualna analiza stanu faktycznego i niezbędna analiza wszystkich uwarunkowań. Autorzy nie ponoszą jakiejkolwiek odpowiedzialności za działania podmiotów podjęte na podstawie niniejszego opracowania.

Dorota Krzewińska – Partner Zarządzający CoWinners Sp. z o.o., specjalizuje się w analizach potencjału rynkowego dóbr intelektualnych oraz analizie uwarunkowań niezbędnych do przygotowywania wycen nowych technologii, przygotowuje również scenariusze i strategie komercjalizacji, posiada doświadczenie regionalnego brokera technologicznego oraz koordynatora projektów wspierających instytucje otoczenia biznesu.

Zbigniew Krzewiński – doktor nauk ekonomicznych, główny konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., ekspert Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, doradca w szeregu projektach z zakresu komercjalizacji i wdrożeń nowych technologii, specjalista w zakresie projektowania regulacji i rozwiązań związanych z zarządzaniem własnością intelektualną na uczelniach.

CoWinners Sp. z o.o. specjalistyczna firma doradcza zajmująca się konsultingiem komercjalizacji wyników badań oraz procedur i procesów z tym związanych.

Przeczytaj również

Treść jest dostępna dla zalogowanych użytkowników.
 
 
 
Nie posiadasz jeszcze konta?
Kliknij tu, aby się zarejestrować
 
Nie pamiętasz hasła?
Kliknij, aby ustanowić nowe hasło

Ważne wydarzenia i terminy

 

Aktualności

Najnowsze interpretacje organów podatkowych w zakresie ulgi badawczo-rozwojowej

Interpretacja poszczególnych przepisów ulgi badawczo-rozwojowej może sprawiać podatnikom pewne trudności.

więcej
Neutralność podatkowa aportu własności intelektualnej wnoszonego do spółki kapitałowej przez podmiot komercjalizujący

Wnoszenie aportów dóbr intelektualnych  do spółek w związku z komercjalizacją wyników badań nastręcza czasami trudności w aspekcie...

więcej

Publikacje dla praktyków

thumbImage
Polityka rachunkowości w ramach komercjalizacji B+R
Egzemplarz bezpłatny