Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Aktualności

Artykuł Zmiany w ekosystemie społeczno-gospodarczym uczelni i ich potencjalny wpływ na komercjalizację

Zmiany w ekosystemie społeczno-gospodarczym uczelni i ich potencjalny wpływ na komercjalizację

Rola badań i prac rozwojowych w budowaniu przewagi konkurencyjnej współczesnych firm jest niezaprzeczalna. Niejednokrotnie we wcześniejszych opracowaniach podkreślano rolę odpowiednich nakładów na badania charakteryzujące się dużym stopniem oryginalności, które mogą zaowocować tworzeniem przełomowych innowacji w biznesie. Obserwujemy na co dzień, że świat nauki i świat biznesu coraz częściej wzajemnie się przenikają: przedsiębiorcy prowadzą prace badawcze we współpracy z jednostkami naukowymi, a te ostatnie coraz częściej uciekają się do wsparcia przedsiębiorców, zwłaszcza w komercjalizacji wyników prowadzonych badań. To wzajemne otwarcie na współpracę nabrało szczególnego wymiaru i intensywności w ostatnich latach.

Naturalne zatem wydają się zmiany w kierunku zapewnienia odpowiedniej elastyczności, rozwoju potencjału jednostek naukowych oraz otwarcia na potrzeby otoczenia (ekosystemu) gospodarczego. Ten silny trend znalazł swoje odbicie w projekcie systemowej zmiany szkolnictwa wyższego w projekcie nowej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (dalej PoSWiN) z 16 września 2017 roku oraz projektu ustawy Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce również z 16 września 2017 roku (dalej ustawa wykonawcza).

Wspomniane projekty, zwane również konstytucją dla Nauki tworzą nowy ustrój nie tylko systemu szkolnictwa wyższego, ale również innych jednostek naukowych tj. instytuty Polskiej Akademii Nauk. Zakres proponowanych zmian jest bardzo szeroki i nie sposób omówić wszystkich kwestii w jednym artykule, stąd niniejsze opracowanie wspomina jedynie o zmianach strukturalno-organizacyjnych oraz zarządczo-decyzyjnych.

Nowym organem w świetle proponowanych przepisów ma być tzw. Rada Uczelni (art. 18-23 PoSWiN), której obowiązkiem będzie uchwalanie strategii uczelni, opiniowanie projektu statutu, sprawowanie nadzoru nad gospodarką finansową uczelni, opiniowanie planu rzeczowo-finansowego i sprawozdania z jego wykonania, sprawowanie nadzoru nad zarządzaniem uczelnią, wskazywanie kandydatów na rektora oraz wykonywanie innych zadań określonych w statucie. Organ ten zatem będzie czymś w rodzaju „rady nadzorczej” uczelni i jednocześnie strategicznego organu doradczego. Bardzo istotne jest to, że propozycja zawiera założenie, iż skład rady w ponad 50% stanowić mają osoby spoza wspólnoty uczelni. W praktyce oznaczać to będzie, że osoby spoza wspólnoty uczelni, które zostaną wybrane do Rady Uczelni będą miały duży wpływ na decyzje strategiczne i zarządzanie uczelnią. Taka konstrukcja może sprzyjać relacjom z otoczeniem (ekosystemem) społeczno-gospodarczym i lepszym przygotowaniem uczelni do współpracy z przedsiębiorstwami zarówno w samym prowadzeniu badań jak i komercjalizacji ich wyników.

Bardzo istotną proponowaną zmianą jest również możliwość łączenia potencjału różnych jednostek naukowych. Może to w przyszłości stanowić o pozycji badawczej takiej jednostki, zwłaszcza, że przewidziano możliwość połącznia różnych jednostek naukowych – zgodnie bowiem z art. 36-38 PoSWiN można połączyć takie jednostki jak uczelnie, instytuty badawcze, instytuty PAN w tzw. uczelnię federacyjną stanowiącą zupełnie nowy podmiot w ekosystemie naukowo-gospodarczym. Nowa struktura posiada osobowość prawną i zadania wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. Projekt statutu uczelni federacyjnej podlega uzgodnieniu z ministrem, a w przypadku gdy jednostką uczestniczącą jest uczelnia lub instytut nadzorowany przez inny organ – wymaga również uprzedniego zasięgnięcia opinii tego organu. Utworzenie uczelni federacyjnej wymaga przyjęcia jej statutu przez każdą jednostkę uczestniczącą w trybie przewidzianym dla przyjęcia statutu tej jednostki.

Ustawodawca w art. 36 ust. 2 przewiduje, że uczelnie federacyjne będą tworzone w celu prowadzenia działalności naukowej (w tym również kształcenia doktorantów i nadawania stopni naukowych) oraz komercjalizacji wyników badań naukowych, prac rozwojowych oraz know-how związanego z tymi wynikami. Komercjalizacja wyników badań może być zatem jednym z głównych przyczyn (zadań) związanych z utworzeniem takiego podmiotu – uczelnia federacyjna może bowiem tworzyć centrum transferu technologii (art. 156 PoSWiN) lub spółkę celową (art. 157 i 158 PoSWiN). Warto również zaznaczyć, że uczelnia federacyjna jest zobligowana do przyjęcia regulaminu zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz prawami własności przemysłowej oraz zasad komercjalizacji (art. 160 PoSWiN).

Uczelnia federacyjna może być utworzona, zmieniona jej nazwa lub zlikwidowana przez Radę Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, w drodze rozporządzenia.

Obok uczelni federacyjnej możliwe jest również utworzenie związku uczelni, zgodnie z art. 39 PoSWiN. Zakres działań tej struktury (również posiadającej osobowość prawną) określono w art. 11 PoSWiN, gdzie obok zadań edukacyjnych, prowadzenia badań naukowych i upowszechniania ich wyników przewidziano również zadania związane ze świadczeniem usług badawczych oraz transferem technologii. Zgodnie z ust. 2 art. 39 PoSWiN zadaniem związku uczelni jest w szczególności optymalizacja wykorzystania zasobów uczelni tworzących związek, zatem utworzenie takiego związku musi mieć uzasadnienie ekonomiczne. Można sobie zatem wyobrazić sytuację, że uczelnie tworzą taki związek w celu bardziej efektywnego zarządzania wspólną infrastrukturą lub/i bardziej skutecznej komercjalizacji wyników badań.

Z wnioskiem o utworzenie związku uczelni występują rektorzy uczelni, które będą tworzyć związek po uprzednim zatwierdzeniu tej decyzji przez rady i senaty tych uczelni oraz przygotowaniu statutu takiego związku. Zgodnie z ust. 6 art. 39 PoSWiN utworzenie związku uczelni, zmiana jego nazwy, zmiana w jego składzie oraz jego likwidacja następują w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki. W przypadku tworzenia związku uczelni publicznych z udziałem uczelni nadzorowanych przez innych ministrów niezbędna jest pozytywna opinia właściwego ministra.

Warto zaznaczyć, że obok tworzenia celowych uczelni federacyjnych oraz związków uczelni nowa ustawa przewiduje również fundamentalną zmianę w zakresie samego tworzenia, likwidacji i zmiany nazwy publicznych uczelni wyższych. Zgodnie z art. 40 PoSWiN każda z nowych uczelni publicznych może być utworzona poprzez połączenie już istniejących uczelni publicznych, instytutów badawczych lub instytutów PAN. Jest to fundamentalna zmiana w stosunku do stanu obecnego, zwłaszcza jeżeli chodzi o tryb decyzyjny – obecnie uczelnię publiczną można utworzyć jedynie w drodze ustawy. Zgodnie z ust. 3 art. 40  PoSWiN Minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, w drodze rozporządzenia, włącza do uczelni publicznej inną uczelnię publiczną, instytut badawczy lub instytut PAN, po zasięgnięciu opinii właściwego ministra nadzorującego uczelnię lub instytut badawczy, lub Prezesa PAN.

Warto zaznaczyć, że w przedstawionej propozycji nie napisano nic o woli zespołu tworzącego daną jednostkę naukową. Wydaje się, że w bardzo wielu przypadkach taka wola w formie uchwały Senatu, Rady Uczelni, Rady Instytutu lub innego organu kolegialnego może być kluczowa dla przyszłego powodzenia nowej jednostki. Podobnie inne organy nadzorcze pozostałych jednostek naukowych (np. Prezes PAN czy minister nadzorujący dany instytut) nie mają tutaj żadnej roli decyzyjnej, a jedynie przekazują swoją opinię. Wydaje się, że jest to niedopatrzenie redakcyjne, ponieważ chociażby w przypadku utworzenia związku uczelni, które mają mniejsze konsekwencje takie opinie już są wymagane.

Zmiany mogą dotyczyć również uczelni niepublicznych, które mogą się ze sobą łączyć (art. 48 PoSWiN) jak i włączyć uczelnię niepubliczną w strukturę uczelni publicznej (art. 49 PoSWiN). W obu przypadkach z wnioskiem występują rektorzy tych uczelni. W wielu przypadkach przy tego typu podmiotach tworzone są zespoły badawcze i projektowe, co ma przełożenie na komercjalizację wyników takich badań.

To tylko wybrane przykłady zmian organizacyjno-zarządczych, które mogą mieć wpływ na otoczenie (ekosystem) społeczno-gospodarczy oraz komercjalizację i wdrożenia prowadzonych w nowych strukturach badań. Wydaje się, że większość propozycji stwarza nowe możliwości dla zwiększenia potencjału badawczego oraz poprawy procesów komercjalizacyjnych. Część propozycji może jeszcze wymagać dodatkowej redakcji.

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny i niewiążący - nie stanowi ono porady, opinii ani wyjaśnienia z zakresu doradztwa prawnego czy biznesowego. Przed podjęciem jakichkolwiek decyzji lub działań, konieczna jest każdorazowa indywidualna analiza stanu faktycznego i niezbędna analiza wszystkich uwarunkowań. Autorzy nie ponoszą jakiejkolwiek odpowiedzialności za działania podmiotów podjęte na podstawie niniejszego opracowania.

Dorota Krzewińska – Partner Zarządzający CoWinners Sp. z o.o., specjalizuje się w analizach potencjału rynkowego dóbr intelektualnych oraz analizie uwarunkowań niezbędnych do przygotowywania wycen nowych technologii, przygotowuje również scenariusze i strategie komercjalizacji, posiada doświadczenie regionalnego brokera technologicznego oraz koordynatora projektów wspierających instytucje otoczenia biznesu.

Zbigniew Krzewiński – doktor nauk ekonomicznych, główny konsultant firmy CoWinners Sp. z o.o., ekspert Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej oraz Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, doradca w szeregu projektach z zakresu komercjalizacji i wdrożeń nowych technologii, specjalista w zakresie projektowania regulacji i rozwiązań związanych z zarządzaniem własnością intelektualną na uczelniach.

CoWinners Sp. z o.o. specjalistyczna firma doradcza zajmująca się konsultingiem komercjalizacji wyników badań oraz procedur i procesów z tym związanych.

Poir

Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój

Przeczytaj również

Treść jest dostępna dla zalogowanych użytkowników.
 
 
 
Nie posiadasz jeszcze konta?
Kliknij tu, aby się zarejestrować
 
Nie pamiętasz hasła?
Kliknij, aby ustanowić nowe hasło